انقلاب سفید شاه

پس از جنگ جهانی دوم، منافع استعمارگران در مناطق مختلف جهان به خطر افتاد و نهضت‌ها و جنبش‌های بزرگی در جهان به وقوع پیوست. بخش بزرگی از این نهضت‌ها تحت نام کمونیسم و شعار مبارزه با فقر و نجات ملت‌ها و واگذاری حکومت به کارگران و کشاورزان و طبقات محروم جامعه، به سرعت گسترش می‌یافت. در تعدادی از کشو‌رهای آمریکای لاتین، اروپا و آسیا، کمونیست‌ها از طریق کودتاهای نظامی با جنبش‌های اجتماعی، حکومت‌های طرفدار آمریکا، انگلیس و فرانسه را سرنگون کردند و طرفداران شوروی را به روی کار آوردند.

در این شرایط، ایران به عنوان همسایه شوروی از نظر آمریکا موقعیت حساسی داشت و وحشت نفوذ شوروی و کوتاه شدن دست آمریکا از منافع اقتصادی و استراتژیکی ایران – به خصوص نفت – شرایط را به گونه‌ای فراهم ساخت که اجرا و آزمایش طرح‌های بزرگ سیاسی، اقتصادی و اجتماعی برای حفظ هرچه بیشتر موقعیت آمریکا در این سرزمین و تحکیم حکومت وابسته محمد رضا شاه نمایان شد و ایران به میدان آزمایش طرح های آمریکایی برای مقابله با نفوذ کمونیسم و شوروی تبدیل گردید.

چهار طرح اصلاحات ارضی، لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی، انقلاب سفید و احیای کاپیتولاسیون در این راستا با تجویز مستقیم آمریکا به رژیم پهلوی در ایران اجرا شد. 

پوشاک ایرانیان باستان را بیشتر بشناسید

 اصول شش گانه‌ی انقلاب سفید

طرح موسوم به انقلاب سفید سومین طرح از این زنجیره بود. در دی ماه سال ۱۳۴۱ شاه در تکمیل دو طرح قبلی، اصول شش گانه‌ای را به نام انقلاب سفید به شرح زیر اعلام کرد:

  1. الغای رژیم ارباب رعیتی
  2. تصویب لایحه قانون ملی کردن جنگل‌ها
  3. فروش سهام کارخانه‌های دولتی به عنوان پشتوانه اصلاحات ارضی
  4. سهیم کردن کارگران در منافع کارگاه‌های تولیدی و صنعتی
  5. اصلاح قانون انتخابات
  6. ایجاد سپاه دانش به منظور اجرای تعلیمات عمومی و اجباری 

محمد رضا شاه و انقلاب سفید

مخالفت با انقلاب سفید

پس از طرح انقلاب سفید و جنجال روزنامه‌های وابسته به شاه و مطرح کردن شعار همه پرسی اصول شش گانه انقلاب سفید، امام خمینی با همکاری سایر علما و مراجع تقلید قم اعلامیه‌ای مبنی بر مخالفت با این طرح و همچنین همه پرسی صادر کردند.
در این اعلامیه از مردم خواسته شده بود که در همه پرسی شرکت نکنند. امام خمینی در اعلامیه جداگانه‌ای همه پرسی (رفراندوم) را مقدمه‌ای برای از بین بردن مواد مربوط به مذهب اعلام کرد و از مردم خواست به پیروی از علمای قم بازارها را تعطیل و اعتصاب کنند. موج اعتراض شهر تهران، قم و سایر شهرستان‌ها را در برگرفت. مردم با شعار «رفراندوم قلابی مخالف اسلام است» با نیروهای پلیس شاه درگیر شدند و عده‌ای شهید، مجروح و دستگیر گردیدند.
دولت برای مقابله با این نهضت مردمی، مخالفان انقلاب سفید را زمین داران بزرگ معرفی کرد. شاه نیز در یک اقدام نمایشی در روز چهارم بهمن ماه به قم رفت اما استقبال چندانی از او نشد و هیچ یک از علمای بزرگ به دیدار وی نرفتند. شاه که به شدت عصبانی شده بود، طی سخنرانی خود در قم به علما اهانت کرد و متعاقب آن در روز ششم بهمن ماه سال ۴۱  همه پرسی را انجام داد و این گونه وانمود کرد که اکثریت مردم به آن رای مثبت داده اند.

با فرارسیدن سال جدید (۱۳۴۲ ش.) امام خمینی در واکنش به انقلاب سفید شاه، عید نوروز را عزای عمومی اعلام کرد و در صبح روز دوم فروردین – که هم زمان با سالگرد شهادت امام صادق (ع) بود – مراسم سوگواری در منزل امام در قم برپا شد. عصر آن روز، چماق داران شاه به مدرسه فیضیه حمله کردند و جمعیت زیادی را شهید، مجروح و دستگیر کردند. در تبریز نیز وقایع مشابهی اتفاق افتاد.
در این شرایط که کسی جرات هیچ اقدامی را نداشت، امام خمینی با صدور اعلامیه خود تحت عنوان «شاه دوستی یعنی غارتگری»، همه ارکان حکومت پهلوی را مورد تهاجم قرار داد. در نهایت در سحرگاه 14 خرداد ایشان توسط ماموران امنیتی رژیم بازداشت شد. متعاقب پخش خبر دستگیری امام خمینی اعتراضات مردمی در تهران، قم و سایر شهرها با شعار «یا مرگ یا خمینی» آغاز شد. نیروهای پلیس شاه حرکت‌های مردمی را به خاک و خون کشیدند و اینگونه حماسه 15 خرداد 42 شکل گرفت تا فصلی جدید در تاریخ معاصر ایران آغاز شود.

برگرفته از کتاب «تاریخ معاصر ایران»؛ نشر آرما 

حکومت پهلوی را از قاب والاوید تماشا کنید