پوشاک ایرانیان از دوران باستان تا قبل از ورود اسلام

پوشاک اساساً یکی از مهمترین نیازهایی است که می‌تواند در جامعه وجود داشته باشد. نیازی که در عصر حاضر به یکی از روش های کسب درآمد و همچنین به بخشی از دنیای رقابت تبدیل شده است، اما قبل از تمام این ها پوشاک و فرهنگ یک جامعه اصالت وتاریخ آن ملت و جامعه را بیان می کند و یک نمادی به عنوان تغییر فرهنگ و دیدگاه به شمار می‌آید پوشاک همچنین می توانند تاثیرات آب و هوایی و محیطی را نیز در طول زمان به نمایش بگذارند. 

نقش طبقات اجتماعی و جایگاه و منصب  مردمان در ملل مختلف با استفاده از نوع لباس و پوشاک قابل وصف است. علاوه بر این توجه به نوع پوشش برای شناخت و آگاهی پیدا کردن به مراسم و جشن ها بسیار حائز اهمیت است. در واقع هر قدر که فهم و درک خود را از نوع لباس و پوشش عمیق تر کنیم می توانیم به وضعیت فرهنگی، سیاسی و اقتصادی یک ملت درطول تاریخ بیشتر پی ببریم.

 در جهان امروزه جامعه شناسان و مورخان بر این باورند که با شناخت و درک پیام ها و راز و رمز های موجود در پوشاک  می توان به درک هرچه بهتر تاریخ یک جامعه دست پیدا کرد چرا که این پیام ها  از خاستگاه و رسوم ملت های مختلف برخاسته اند و سرشار از دانش، اصول و مذهب اعضای یک ملت هستند.

خط زمان پوشاک

ایران باستان:

این دوره زمانی تاریخ را بر اساس دسترسی به منابع و با قی مانده ای از آثار مستند و موثق به چهار دوره کهن و عیلامی، مادها و پارس ها (هخامنشیان)، دوره پارت ها و دوره ساسانیان تقسیم می کند. اما با توجه به فقدان مدارک و آثار مطمئن محققان، آثار به جا مانده را محدود به پوشاک خاندان های سلطنتی ازجمله درباریان، روحانیون و سرداران نظامی می دانند. 

براساس نوشته ها و منابعی که از برخی از نویسندگان قدیمی ازجمله هرودوت(Herodotus)، گزنفون(Xenphon)، دیودورس(Diodurus) بر جای مانده است می توان دریافت که نوشته ها نیز تنها و یا حد اکثر از  نوع پوشاک نظامیان، شاهان و درباریان سخن به میان آمده است. اما از همین نشانه هایی که از پوشاک باقی مانده است هیچ تصویر واضح و دقیقی وجود ندارد و نمی‌توان  به طور کامل از سبک پوشش و یا علت آن اظهار نظری کرد و تنها این نشانه ها به طبقات درباری از جمله شاهان و یا نظامیان محدود می شود. در واقع از آن زمان ها اطلاعات دقیقی در مورد سبک پوشش و  زندگی سایر طبقات جامعه از جمله دهقانان، کشاورزان و یا عامه مردم در دسترس نیست.

پوشاک دوره کهن عیلامی:

براساس یافته‌ های باستانی که از غرب بدست آمده و ثبت شده است. در این زمان تمدن های مشهور و با عظمتی مانند عیلام ، آشور، سومر، بابل ، و اَکِّد وجود داشته اند.

این تمدن ها در حقیقت ممکن است که از نظر خط، مذهب و مراسم با یکدیگر تفاوت داشته باشند، اما در تمام این زمینه ریشه و وجوه مشترکی داشته اند. مسلم است که در آن زمان پوشاک از منابع طبیعی از جمله پشم گوسفند، گیاه کتان و... به دست می آمده است. 

به علت شرایط  محیطی کوهستانی که تمدن عیلام  در آن قرار داشت در فصول سرد لباس ها ی گرم تر برتن می کردند. بر اساس شواهد مردان به طور عمده در قسمت بالا تنه برهنه بودند و تن پوشی دامن مانند که در کمر گره می خورد می پوشیدند و زنان ردایی بلند از شانه تا زانو به تن می کردند که معمولاً شانه و بازوی راست برهنه بوده است و زنان مو های خود را می بافتند و به دو سر می پیچیدند و هر دو گروه مردان و زنان  ازگردنبند و گوشواره استفاده می کرده اند. 

شب یلدا ایرانیان

پوشاک مادها و پارس ها (هخامنشیان)

در میان تمدن های ذکر شده دو تمدن ماد و پارس به لحاظ حکومت و گسترش قلمرو دارای پیشرفت بیشتری بوده اند. ماد ها و پارس ها از نظر فرهنگ و سیاست آمیختگی بسیاری داشته اند به طوری که این نزدیکی تفکیک دو حکومت را از یکدیگر بسیار سخت و دشوار  می کند که  این آمیختگی و قرابت  بسیار بر نوع پوشاک و پوشش نیز تأثیر گذار است. نوع پوشش پوشاک ماد‌ ها و پارس ها بسیار یکسان است. در واقع براساس نظریات برخی از مورخان و نویسندگان پارس ها نیز لباس هایی را بر تن می کردند که مانند آنها را ماد ها می پوشیدند. براساس آثاری که از نقش  ها و سنگ نشسته هایی که از این دوره بر جای مانده است می توان تا حدودی به نحوه و نوع پوشاکی که در این دو تمدن رایج بوده است اطلاع یافت. 

پوشش پوشاک ایرانیان در دوره ی هخامنشیان

 برای نمونه از میان این آثار نقشی از فردی پارسی را ملبس به لباسی با سبک لباس مادی را می توان مشاهده کرد و همچنین کلاه شیاردار که به نوعی نماد و مشخصه یک فرد بوده است. نکته ی  دیگری که می‌ توان از این نقوش برداشت کرد این است که لباس های نسبت داده شده به مادها دوختی ساده تر و ازالگویی نسبتاً تنگ و چسبان پیروی می کرده است و بر خلاف آن نوع لباس پارسیان ، فراخ ، گشاد و همراه با چین های فراوان بوده است و ترکیب و نقشی پُر و مفصل تر داشته است عده‌ای از مورخان بر اساس نقش ها و طرح ها ،  لباس ماد ها را مناسب هوای سرد و کوهستانی و لباس پارس ها را برای هوی گرم و خشک مناسب دانسته اند، اما در رابطه با رنگ این لباس ها نویسندگان نظر ها ی متفاوتی دارند برخی از این نظریات بر این باور است که لباس مادها بیشتر ارغوانی بوده است و برخی بر این موضوع استناد می کنند که بر اساس طبقه های اجتماعی رنگ لباس ها نیز متفاوت بوده است. که به ترتیب: نظامی ها رنگ قرمز، موبدان سفید و روستاییان آبی می پوشیدند. در آن زمان صاحب منصبان کلاهی گرد برسر می گذاشتند که دقیقاً مانند آن نیز در استان های فارس و بختیاری به کار می رود و همچنین نوع دیگری از کلاه به شکل باشلق از جنس نمد یا  چرم و یا ابریشم بوده است و همچنین کلاه های ساده و استوانه‌ای که صاحب منصبان بر سر می گذاشتند و کیر با سیا شناخته می شود از کلاه های آن دوره به شمار می روند.

برخی از نویسندگان به تن پوش هایی که به عنوان لباس زیرین سواره نظام استفاده شده است به عنوان کیتون یاد کرده اند. در این دوره ها ایرانیان از شلوارهای متفاوتی استفاده می کردند ویژگی این شلوار ها رنگ های مختلف و طرح آن ها بوده است که یونیان آن را با نام (آناکسی رِدیس) می شناختند. در مورد کفش هایی که آن زمان رواج داشته است می توان گفت که  به صورت ساقه کوتاه یا پنجه ای ساده همراه با سه یا چهار بند و یا تسمه ای چرمی بوده است و یا نیم چکمه هایی با پنچه های بر گشته و روبه بالا بوده است. هر چند که در آن زمان چکمه هایی که ساقه های بلندی تا زانو داشته نیز می پوشیدند. 

پوشاک زنان ماد

منابع و آثاری که از پوشش و پوشاک زنان ماد بر جای مانده است بسیار محدود و اندک است. براساس همین آثار و نشانه ها و نظریه های مورخان در آن دوران  لباس های زنان و مردان بسیار به یکدیگر شبیه بوده است. اما در رابطه با جزئیات، طرح های لباس زنان در آن دوران با استناد و تکیه بر نقش های باقی مانده بر ظروف و حجاری ها می توان به پیراهن بلند و آستین کوتاه، همراه با ریشه هایی در دامن اشاره کرد و نیز با توجه به نقش های بر جسته در کوه که تصویر زنان با دامن های کوتاه تا زانو همراه با پوششی بر روی سر را به تصویر می کشد. 

برخی نویسندگان معتقدند که زنان ماد از پوشاک مجلل و پر چین استفاده می کرده اند و با توجه به تصاویر و شواهد موجود می توان دریافت که اغلب مو های زنان به صورت گیس یافته و رها شده در پشت ، آراسته می شده است. 

پوشاک ماد ها

 درباره ی استوک فوتیج چی میدونی؟

پوشاک پارت ها (اشکانیان)

در مورد این دوران هم می توان گفت که لباس پارت ها به لباس مادها شباهت زیادی داشته است و دنباله روی همان سبک و سیاق بوده است. شلوار پارت ها که در تصاویر  و نقش ها نمایان است به علت فراخی و داشتن چین های فراوان عرضی مشهور است که از این نظر بسیار شباهت به نوع لباس در دوران پارس ها دارند. از تن پوش های اصلی و رایج در این زمان می توان به نیم تنه ای چسبان که از جلو بسته می شده و نیز تونیکی گشاد و کمر دار اشاره کرد. 

همچنین پای افزار های این دوره در واقع همان پای افزار هایی است که در دوره هخامنشیان مورد استفاده بوده است با این تفاوت که در آن از بند های مختلف استفاده نشده است. به طور خلاصه پوشاکی که زنان در این دوره استفاده می کرده اند به صورت پیراهنی بلند، حجیم و پرچین تا روی قوزک پا، آستین دار و یقه راست بوده است که در ناحیه کمر گره می خورده و گاهی اوقات پیراهنی کوتاه تر و یقه باز  روی آن پوشیده می شده است. تمام این پوشاک دارای طرح منقش و رنگی بوده اند و اما در مورد ظاهر کفش زنان اشکانی باید گفت که ظاهری مشابه با کفش های مردان داشته است. 

ضرب المثل های ایرانی

پوشاک ساسانیان:

این دوره و سلسله بر خلاف سایر دوران ها از حکومت منسجم تری بر خور دار بوده است و آثار روشن و قابل اطمینان تری از این دوران بر جای مانده است. از آنجا که در این دوران فاصله بین طبقات اجتماعی روزبه روز در حال افزایش بوده است این روند به نوع فرهنگ لباس پوشیدن نیز تأثیر داشته ونوع پوشاک می تواند بیانگر سطح اجتماعی باشد. یکی از مهمترین صادرات کشور ایران در این دوره  منسوجات آن دوره بوده که با طرح های گوناگونی بافته می شده است. البته پارچه ابریشم و پوست و پر مرغ نیز از صادرات آن دوره  به شمار می‌ آیند. یکی از نشانه های مشخص پوشاک ساسانیان، تونیکی است صاف و ضخیم که بلند بوده و تا زانو ها بر روی شلوار قرار می گرفت. نوعی از این تونیک ها به شکل کت های بلندی که در ناحیه سینه توسط روبانی بسته می شده است در حجاری ها به تصویر کشیده شده است. از عمده سربند های ساسانی می توان از کلاهی بلند یا گرد نام برد که به سبک پارت ها با حفاظ گردن و یا بدون آن است و گاه با نوارهایی بلند و باریک گره می خورده و تزیین می شده است. 

از زیور و زینت های رایج دوران ساسانی می توان به گردن آویز های پهن ساده یا مزین اشاره کرد. همچنین استفاده از ساق پیچ که داخل شلوار فرو می شده و در بالای  ران با یک دکمه یا نوار ، محکم به تونیک بسته می شده در آن زمان رایج بوده است. در مورد لباس زنان ساسانی می توان گفت تونیک بلندی بود که می توانست آستین بلند یا بی آستین باشد و نیز در زیر سینه ها گره خورده و یا آن که بدون کمر باشد. استفاده از گردنبند های ساخته شده از سنگ های قیمتی نیز رایج بوده است. به علت پوشاک بسیار بلندی که زنان ساسانی بر تن می کردند اطلاعات بسیار ناچیز و اندکی در خصوص کفش های آن ها در دسترس است به گونه ای که نمی توان در صورت شکل و جزئیات آن  اظهار نظر کرد. 

 عکس از لباس اشرافی در دوره ی ساسانیان

نتیجه گیری

تمام شواهد مستند و قابل اطمینانی که در مورد نوع پوشش و پوشاک در طی دوران ها در مدت صده ها برجای مانده اند همگی حاکی از آن است که در پس تمام نقوش فرهنگ و تاریخی باشکوه‌ پنهان شده است و تمام آن ها تکمیل کننده و دنباله روی یکدیگر هستند که به مرور زمان این فرهنگ در تمام تمدن‌ ها مستحکم و پایدار باقی مانده و به خط  زمانی خود همچنان ادامه می دهد و دوران جدیدی از فرهنگ و تاریخ را رقم می زند. 

در ادامه میتوانید پوشاک مردم ایران در دوران بعد از ورود اسلام را بخوانید: 

پوشاک ایرانیان در دوره ی اسلامی