پیشینه و برگزاری نوروز در ایران باستان

آنچه که مسلم است نوروز در میان اقوام ایرانیان جشنی بسیار مهم و یک سنت رسمی شناخته می شود چرا که در پس این جشن، تاریخی غنی وجو دارد که فرهنگ و عقاید زیادی را در خود نگه داشته و با حفظ آن گویی هویت یک نسل حفظ می شود. حقیقتی که وجود دارد این است که نوروز یک میراث بسیار کهن است که برای ایرانیان باقی مانده و نیک است که همین گونه باقی بماند و با گذشت زمان هویت خود را از دست ندهد و بتان آن را زنده نگاه داشت.

نوروز چیست؟

نخستین روز است از فروردین ماه و از این جهت این روز را روز نو نام نهادند. جشنی که از دیرباز تا کنون با نام نوروز یاد و برگزار می شود و بدون شک همواره مهم ترین جشن دینی و ملی ایرانیان بوده است. اگر چه در اوستا، یعنی کتاب مقدس زرتشتیان متون تفسیری آن ذکری از نوروز نیامده، با این حال در دیگر نوشته های  بازمانده از ایران پیش از اسلام بارها از آن یاد شده و در زمره ی جشن های دینی دانسته شده است. این نام (نوروز) در زبان پهلوی، یعنی زبان فارسی میانه که دردوره ی ساسانیان زبان رسمی ایران بود، به صورت (نوگ روچ ) آمده که جزء نخست آن در فارسی امروزه به شکل (نو) و جزء دوم آن به صورت (روز) ذکر می‌شود. این نام را حتی به همان صورت فارسی میانه هم در بسیاری از سروده های فارسی می‌توان دید و همچنین بسیاری از شاعران عرب زبان نیز از آن به شکل (نوروز) و (نیروز) در شعر خود آورده اند. در مورد پیدایش جشن نوروز در نوشته های کهن فارسی و عربی، روایت های مختلفی آمده و اغلب بنیاد آن را به جمشید پادشاه پیشه ای ایران نسبت داده اند. جمشید یا جم بی گمان از مشهور ترین شخصیت های روایات ایران باستان است و پیشینه ی وی حتی به دوره هند و ایرانی هم می رسد زیرا در وداها و کتاب های مقدس هندوها نیز نام این شخصیت به صورت (یم) ذکر شده است. در بیش تر واژه های نامه های فارسی و نیز آثار تاریخ نویسان مسلمان، روایت پیدایش نوروز به طور تقریبی این چنین ذکر شده است: نخستین کسی که نوروز را  برقرار ساخت، جم بود و سبب آن را دانسته اند که وی در این روز جهان را به تصرف خویش درآورد و این روز در واقع زمان استقرار قدرت وی بود و پس از ان نیز نام نوروز بر این روز باقی ماند و یا برخی گفته اند که چون جمشید گردونه ای ساخت و با آن به آسمان رفت، مردم از تماشای این کار در شگفت و شادی فرو رفتند و این روز را جشن گرفتند.  

شب یلدا ایرانیان

 ابو ریحان بیرونی در کنار این روایت های آمیخته با باورهای مردمی، علت نامگذاری این روز را از این جهت می داند که به قول وی، پیشانی سال نو است. با این حال به سبب گردش سال در گاهشماری ایران باستان مشکلاتی در باب تعیین زمان واقعی نوروز پدید آ مده است. از دوره اسلامی شواهدی در دست است که نشلن می دهند واقع شدن نوروز در نقطه ی اعتدال بهاری و آغاز کردن سال نو از اول بهار، از زمان ملک شاه سلجوقی است. زرتشت پیامبر ایران که ظاهراً حدود 1000 تا 1200 سال پیش از میلاد می زیست، از نوشته های زرتشت چنین بر می آید که نوروز پیش از زرتشت هم وجود داشته و احتمالاً جشن بهاری همه ی اقوام ایرانی بوده است. زرتشت به این جشن اهمیت دینی هم داد و حتی برگزاری آن را به پیروان خویش تکلیف کرد و وظیفه ی دینی شمرد. رساله ی نوروزنامه، منسوب به حکیم عمرخیام  نیشابوری که دیدگاه علمی و نجومی را با روایت های دیگر آمیخته است ضمن انتساب نوروز به جمشید می گوید که وی ((بنگریست که آن روز بامداد، آفتاب به اول دقیقه ی (برج) حَمل تابیده و موبدان عَجَم را گرد کرد و بفرمود که تاریخ از اینجا آغاز کنند)). جابه جایی زمان نوروز به سبب سیار بودن سال رسمی و اختلاف آن با سال نجومی و حقیقی بود که اغلب پس از دوره هایی معین، با اعمال کبیسه این اختلاف را بر طرف می ساختند و آغاز سال را به محل اصلی آن یعنی اعتدال بهاری باز می گردانند. در هر حال امروزه نوروز تنها بازمانده ازمجموعه ی جشن های ایران باستان است که هنوز هم تقریباً نزد همه ی اقوام ایرانی بر گزار می شود و حتی در برخی از کشور ها از جمله جمهوری آذربایجان هم نوروز عید ملی و رسمی  قلمداد می شود.

نوروز والاوید

 برگزاری نوروز:

در برخی نوشته ها امده است که (جم) روز های نخستین ماه سال را تقسیم کرد: پنج روز نخست را به بزرگان اختصاص داد، پنج روز دوم را نوروز پادشاهی نامید و به بخشش و نیکو کاری پرداخت؛ پنج روز سوم، عید خدمت گزاران پادشاه بود. پنج روز چهارم از آن نزدیکان و خانواده شاه شد. پنج روز پنجم به سربازان رسید و در نهایت پنج روز اخر هم به ملت اختصاص یافت. نظریاتی هم وجود دارد که در دوره ی باستان از پی نوروز، پنج روز دیگر را هم جشن می گرفتند و ششم فروردین ماه (نوروز بزرگ) بوده زیرا پادشاهان طی پنج روز نخست به اطرافیان می رسیدند و زمانی که روز ششم فرا می رسید با خویشان خلوت می‌کردند و برای خود و خانواده جشن می گرفتند و همچنین نقل شده که در این روز پادشاه جزء اهل خود را به حضور نمی‌پذیرفت. ایرانیان باستان به این باور بودند که در بامداد نوروز بزرگ، که در ادبیات فارسی همواره از آن به عنوان (جشن بزرگ) یاد می‌شود هر کس پیش از سخن گفتن شکر بچشد و تن خود را با روغن زیتون چرب کند، در همه ی سال از انواع بلایا سالم خواهد ماند، ابو ریحان بیرونی به یکی از رخداد های تاریخی این روز، کشف نیشکر به دست جمشید اشاره می کند و سنت فرستادن شکر به یکدیگر را برخاسته از این رویداد می داند و همچنین وی در جایی دیگر می گوید که به اعتقاد ایرانیان در روز نوروز بزرگ برای ساکنان زمین خوشبختی را تقسیم می‌کنند و از این جهت است که ایرانیان این روز را ((روز امید)) نامیده اند. 

پوشاک ایرانیان باستان را بیشتر بشناسید

 ویدئویی از تزئین شهر تهران در عید نوروز:

تزئین خیابان با تخم مرغ های رنگی بزرگ در عید نوروز

برگزاری نوروز در ایران باستان:

کسروی، نویسنده ی قرن پنجم هجری شرح حالی از نحوه ی برگزاری نوروز در دربار پادشاهان ایران باستان را در گزارشات خود ذکر کرده است. اگرچه در این منابع معمولاً منظور از شاهان ایران، شاهان ساسانی است با این همه، شواهدی اندک و غیر مستقیم از برگزاری این جشن در دوره های پیش تر وجود دارد. برخی پژوهشگران که بر روی تخت جمشید مطالعه کرده اند ب این نتیجه رسیده اند که این مکان ارتباط خاصی با نوروز و آغاز سال نو داشته است.

با سقوط حکومت هخامنشی به دست اسکندر و ایجاد حکومتی یونانی این سرزمین دستخوش تحولات فرهنگی بسیاری شد. اندک بودن شواهد و مدارک در این دوره نیز سبب شده است که نتوان در مورد برگزاری نوروز در این دوره اطلاعاتی بدست آورد. از دوره ی پانصد ساله ی اشکانیان ایرانی هم اطلاعات چندانی در دست نیست. اما با این همه در مورد این دو دوره بر اساس شواهد بر جای مانده می توان گفت که جشن نوروز کماپیش برگزار می شده است. نویسندگان دوره ی اسلامی که از دوره ی ساسانی بسیار یاد کرده اند، در نوشته های خود به توصیف برگزاری باشکوه نوروز در دربار ایران ساسانی نیز در میان مردم پرداخته اند. براساس این نوشته ها پادشاهان در این ایام به شاد کردن مردم می کوشیدند مردم هم در این روز دست از کار می کشیدند و شادی می کردند از دیگر اعمال این روز باید از سکه زدن و رسیدگی به آتشکده ها و پاکیزه کردن آن ها، قربانی کردن، کاشت درخت و عمارت و آبادانی کردن یاد کرد. برخی از پادشاهان نظیر اردشیر بابکان، بهرام گور و انوشیروان به هنگام نوروز در خزانه را می گشودند و پوشاک خود را به مردم می بخشیدند و پادشاه در ایام نوروز معمولاً روز بار عام (سفره ی همگانی) می‌داد،در این روز کسی حق نداشت مانع ورود مردم به کاخ شود و همچنین از دیگر آیین های همگانی نوروز در زمان ساسانیان برافروختن آتش در شب سال نو بود. سبب افروختن آتش در شب سال نو، از یک سو احترام نهادن به این عصر مقدس و زندگی بخش  از سوی دیگر به سبب این اعتقاد ایرانیان بود که می گفتند در شب سال نو روان های درگذشتگان به خانه ی خود باز می گردند تا نوروز را در خانه و کنار خانواده ی خود باشند از این رو آتش را می افروختند تا راهنمای روان درگذشتگان به سوی خانه باشد. 

استوک فوتیج چیست؟

 نوروز باستان

نوروز در ایران اسلامی:

پس از ورود اسلام به ایران مردم همچنان نوروز را جشن می گرفتند اما از وضعیت این جشن در نخستین سال های ایران اسلامی اطلاع چندانی در دست نیست با این حال برخی نویسندگان دوره های بعد، روایت هایی را درباره ی دیدگاه پیامبر اکرم(ص) و امامان(ع) نسبت به نوروز نقل کرده اند. 

پیامبراکرم(ص) و نوروز:

عبدالصمدین علی در روایتی منسوب به جد خود ابن عباس می گوید که در نوروز جامی سیمین پر از حلوا برای پیامبراکرم(ص) آوردند و هنگامی که ایشان علت این هدیه را پرسیدند در پاسخ گفتند که این هدیه ی نوروز است آنگاه پیامبراکرم(ص) فرمودند: در این روز خداوند مردمانی را که از ترس مرگ ترک دیار کرده بودند بمیراند و سپس زنده کند و ابرها را فرمان داد تا بر آنان ببارند که آنگاه پیامبراکرم(ص) از آن حلوا تناول کرد و به اصحاب خود داد و گفت: کاش روز برای همه نوروز بود.

نوروز در دوره ی عباسیان:

در منابع تاریخی آورده اند که در آغاز حکومت عباسیان نوروز به رسمیت شناخته شده و جشنی ملی بوده است. در این زمان نیز نوروز به همراه آیین ها آدابی چون شست و شوی تن و آب پاشی به یکدیگر که آن را دور کننده ی بدی و گزند می دانستند برگزار می شده است. از دوره ی متوکل عباسی نقل می کنند که وی به مناسبت این جشن به پیروی از شاهان ایران باستان پنج میلیون درهم به رنگ های گوناگون ضرب می کرد و بر مردم می ریخت. با این همه برخی از امیران عباسی کوشیدند از شور و شادی نوروز بکاهند برخی از رسوم آن را براندازند اما این تلاش ها هرگز نتیجه نداد. پس از آنکه حکومت های ایرانی زمام امور ایران را در دست گرفتند و به احیای فرهنگ ایرانی و آیین های ملی همت گماشتند نوروز شکوه و جلوه ی بیشتری یافت. این ضعیت دوام و حضور نوروز را چنان قوت بخشید که حتی تند باد حمله ی مغولان به ایران هم نتوانست خلل چندانی بر آن وارد سازد. گزارش های جهانگردان اروپایی از ایران در دوره ی صفویه نیز از شکوه و رونق بسیار جشن نوروز در این دوره خبر می دهند ضمن اینکه باید به توجه دانشمندان شیعه در گردآوری روایت های نوروز در کنار کتاب احادیث خود اشاره کرد، این موضوع نشان می دهد از این زمان نوروز علاوه بر جنبه ی ملی جنبه ی مذهبی نیز پیدا کرده بود. 

انواع صنایع دستی ایرانی

تحویل سال نو امروزه:

امروزه نوروز تنها جشن باستانی ایران است که همچنان در سطح ملی و به صورت رسمی، البته با رنگ و بوی اسلامی برگزار می شود این جشن پاره ای از آداب و آیین های مربوطه را هم حفظ کرده است که از جمله ی آنان می توان به کاشت سبزه، خانه تکانی، خرید عید، سفره هفت سین و سرانجام سیزده بدر اشاره کرد. هرسال در هنگام تحویل سال، در هر ساعتی از شبانه روزکه باشد ،همه می کوشند در کنار خانواده ی خود باشند و پس از تحویل سال، سال نو را به یکدیگر تبریک می گفتند و پس از آن به تبادل هدیه می پرداختند. نوروز نیز همچون گذشته نیز فرصتی برای آشتی و رفع کدورت ها و تجدید دوستی و خویشاوندی است و با پایبندی با آن می توان بنیان خانه و خانواده را مستحکم و استار ساخت.

تمام آنچه که در مورد این عقاید و باورها در مورد جشن نوروزذکر شده است به طور حتم یک موضوع در میان همه ی آن ها متجلی است و آن در مورد این است که نوروز همواره جشنی ملی  مهم دانسته می شده و زمانی برای دستی و تقویت دیدارهای خانواده و خویشاوندان بوده است. ممکن است ک درباره ی منشا این جشن باورهای متفاوتی وجود داشته باشد اما همواره در طول تاریخ می توان پیوستگی پیوندها و حفظ هویت را در درون این جشن مشاهده کرد و همچنان بر آن پایبند بود. 

مشاهده فوتیج های عید نوروز